روش تحقیق کیفی رسانه

روش زندگي نامه نويسي

زندگي نامه پروين اعتصامي

راضيه كتابچي

زندگي نامه نويسي نوعي صنعت و حرفه است كه با تفسير وحدت بخش به زندگي وجود دارد.

قواعد عملي براي زندگي نامه نويسي

براي نوشتن زندگي نامه چند مرحله اساسي وجود دارد:

1-     انتخاب موضوع براي نخستين جستجوها

2-     ايجاد آرشيو و جمع آوري اطلاعات

3-     يافتن يك مضمون درباره زندگي و گسترش دادن آن

4-     شكل دادن و پروراندن داستان زندگي فرد

5-     توجه به زمينه اي كه فرد در آن مي زيسته است

من به بررسي زندگي نامه پروين اعتصامي بر اساس اين 5 مرحله مي پردازم.

مرحله اول

انتخاب موضوع: انتخاب اين سوژه مي تواند بر اساس اهميت جايگاه پروين اعتصامي در ادبيات ايران باشد. اين اهميت اين شاعر را از ساير سوژه ها متمايز مي كند. از طرفي خلاف قاعده ها هم در انتخاب سوژه بسيار مهم هستند. در اين مورد مهم ترين مسئله در زندگي نامه پروين اعتصامي بر مي  گردد به ماجراي مرگ او و شبهه اي كه در مورد قتل يا مرگ بر اثر بيماري وجود دارد.

مرحله دوم

ايجاد آرشيو-نوشتن زندگي نامه با اسناد مناسب: در اين مورد نويسنده با يكي از مهم ترين مشكلات زندگي نامه نويسي مواجه است. اين مشكل داشتن داده ها و اطلاعات زياد است. هرچند اين مشكل در تمام زندگي نامه ها ديده نمي شود. به عبارتي در بسياري موارد كمبود اطلاعات مسئله ساز است. اما از آن جهت اطلاعات زياد مشكل ساز است كه نويسنده را وادار به انتخاب مي كند. در واقع نويسنده بايد بر اساس مضمون اصلي، اطلاعات را پالايش كند.

در اين زندگي نامه بسياري از دوره هاي زندگي پروين اعتصامي خيلي سريع و گذرا مطرح مي شود. داستان از 6 سالگي پروين آغاز مي شود اما دوره كودكي تا حدود 30 سالگي او خيلي سريع مي گذرد و بيشتر تمركز نويسنده بر 5 سال آخر زندگي پروين است. در اين زندگي نامه كه از زبان خود پروين نقل مي شود، نويسنده براي دادن اطلاعات از خاطرات پروين استفاده مي كند و در هر خاطره اي اشعار مرتبط با آن را نقل مي كند. و ما با خواندن كتاب، از سير اشعار هم مي توانيم متوجه گذر زمان در متن داستان بشويم.

مرحله سوم

ترسيم زندگي-پيدا كردن رشته وحدت دهنده در زندگي فرد: اشعار پروين همين رشته وحدت دهنده است. در اين كتاب سعي شده است از اشعار بسيار معروف پروين استفاده شود. و با توجه به اينكه نويسنده تا حدودي در زندگي شخصي پروين هم دست برده و كمي خاطرات و جزئيات آن ها را دستكاري كرده است، اشعار در زمان هاي بسيار متناسبي آورده شده اند. در اصل خواننده را جذب مي كند كه بداند هر كدام از اين اشعار (كه قبلاً آن ها را شنيده است) در چه موقعيتي سروده شده است. از طرفي مرگ پروين هم يكي از رشته هاي پيوند دهنده است. ظاهراً يكي از اهداف اصلي نويسنده پرداختن به همين مسئله مرگ پروين بوده است. اهميت آن مسئله در مشكوك بودن مرگ اوست.

تصوير زير قالي: اسطوره زندگي پنهان فرد. اين اسطوره پنهان را بايد در انسان هاي تأثيرگذار بر زندگي پروين يافت. علاوه بر پدر او (اعتصام الملك)، بهار هم از شاعران بسيار تأثيرگذار بر زندگي پروين بوده است. بيشترين تأثير را بهار در دوران كودكي پروين گذاشته است. اما اين تأثير عميق مشوق اصلي پروين در سال هاي آينده است.

مرحله چهارم

انتخاب شكلي از اشكال زندگي نامه نويسي: شكل زندگي نامه پروين اعتصامي در اين كتاب شكل روايي است. در این شکل زندگینامه نویس می تواند از قدرت تخیل خود استفاده کند و بر اساس اطلاعاتی که دارد زندگی نامه فرد را بازنویسی کند و كاملاً خلاقانه به اين كار مي پردازد. هرچند اكثر اتفاقات دقيقاً در زندگي پروين اعتصامي افتاده است اما بعضي از جزئيات ساخته وپرداخته ذهن و تخيل نويسنده است. كه به طور مثال مي توان به آغاز زندگي نامه اشاره كرد كه پروين با ديدن مورچه اي شعري مي سرايد.

مرحله پنجم

توجه به زمينه زندگي فرد: اين زندگي نامه زياد به مسائل سياسي آن زمان توجه ندارد و بيشتر تمركز بر زندگي شخصي پروين دارد. به همين علت مهم ترين شرايط محيطي مؤثر بر زندگي پروين همان ازدواج و جدايي، تأثير بهار، مرگ پدرش و بيماري لاعلاجش است.

پروين در سال 25 اسفندماه 1285 هجري شمسي در تبريز متولد شد. در مدرسه آمريكايي تحصل كرد و مدتي در همان جا به تدريس پرداخت و سپس در كتابخانه اي مشغول به كار شد. حكومت وقت دل خوشي از او نداشت. پس از ازدواج همراه شوهرش به كرمانشاه رفت. شوهرش (پسر عمويش) افسر شهرباني و بسيار خشن و جدي بود. با جدايي از او به خانه پدري بازگشت. گروهي معتقدند او به دسيسه حكومت وقت در بستر بيماري كشته شد.

ناگفته هايي از زندگي پروين اعتصامي

با آن که نوشته اند «پروين» دختري کمرو و خجالتي بوده است، او به «آزادي نسوان» از دل و جان اعتقاد داشته و سالها پيش از آن که به فرمان «رضاشاه» در 17 ديماه 1314، کشف حجاب در ايران عملي گردد، او در خردادماه 1303 خورشيدي در خطابه اي با عنوان «زن و تاريخ» در روز جشن فارغ التحصيلي خود در مدرسه ي «اُناثيهي آمريکايي تهران»، از ستمي که در طي قرون و اعصار، در شرق و غرب به زنان روا داشته اند، سخن گفت. در همین جلسه، شعر «نهال آرزو» را که برای جشن فارغ التحصیلی کلاس خود سروده بود، خواند. شعری که همان دختر شرمگین و آرام و کمرو در آن، فریاد برآورده که«از چه نسوان از حقوق خویشتن بی بهره اند». سرودن شعر «نهال آرزو» در آن سالها، آن چنان با جوّ حاکم بر جامعه ي ايران ناسازگار بوده است که «اعتصامالملک»، پدر «پروين»، در سال 1314 و پيش از کشف حجاب، از آوردن اين شعر در چاپ اول ديوان «پروين» خودداري کرده است تا غوغاي آخوندها و عوام را عليه خود و دخترش بر نيانگيزد. بديهي است دختري که در مدرسه ي آمريکايي تهران تحصيل کرده و با فرهنگ و اوضاع اجتماعي اروپا و آمريکا آشناست، وقتي در 17 دي 1314 خبر کشف حجاب و آزادي زنان را مي شنود، آن را از سر اعتقاد تأييد مي کند و بدين مناسبت قصيدهاي در 26 بيت با عنوان «گنج عفت» مي سرايد و اقدام «رضاشاه» را در سه بيت پايان آن - به صورت بسيار معقولي- مورد ستايش قرار مي دهد.
چون در آن شرايط، دفاع از رضاشاه و تأييد اقدامات او نوعي خودکشي سياسي به حساب مي آمده، «ابوالفتح اعتصامي» _ برادر پروين_ در درجه ي اول شايد براي دفاع از خواهر درگذشته اش و در درجه ي دوم براي دفاع از شخص خود که ناشر ديوان بوده، ابياتي كه در ستايش رضا خان بوده است را حذف كرده است. اين کار تحت تأثير جو کاذب «روشنفکري» حاکم بر آن سالها در ايران انجام شده است.